Rodzaje materiałów źródłowych

Przyjrzymy się pokrótce rodzajom materiałów źródłowych. Ponieważ mamy ich wielką ilość, zasadne byłoby ich usystematyzowanie. Przyjmijmy zatem podział na trzy grupy, to jest źródła metrykalne, niemetrykalne i tzw. informacje domowe.

Materiały metrykalne to oczywiście akta stanu cywilnego i księgi metrykalne. W Polsce istnieją trzy rodzaje aktów. Są to akta urodzenia, małżeństwa i zgonu. Posiada je tylko właściwy USC, a my możemy uzyskać jedynie ich odpis. Po odpowiednim okresie przekazuje się je do Archiwum Państwowego.

Krytyka źródeł genealogicznych

Genealogia podobnie jak inne nauki historyczne musi posługiwać się krytyką źródeł. Czym jest krytyka źródeł? To w skrócie nic innego jak sprawdzenie autentyczności dokumentu. Krytyka źródła możemy podzielić na zewnętrzną i wewnętrzną. Zewnętrza polega na ustaleniu czasu, miejsca i autora dokumentu, a wewnętrzna na analizie treści źródła i wiarygodności autora.

Podstawowe pojęcia genealogii

Genealogia jak na każdą naukę przystało musi być usystematyzowana. Posługuje się zatem pewnymi pojęciami charakterystycznymi własnie dla niej. Wśród najważniejszych pojęć genealogicznych można wymienić ród, rodzinę, filiację, koicję, pokrewieństwo czy powinowactwo.

Koicja i filiacja

Filiacja i koicja są zjawiskami, które odkrywamy podczas naszych badań genealogicznych. O zaistnieniu obu przypadków dowiadujemy się pośredni z faktów, które są skutkami tych zjawisk. Tak mniej więcej brzmi definicja obu słów. A czym są dokładnie?

Koicja jest bezpośrednio znana tylko dwojgu ludziom, natomiast filiacja tylko matce. Ona jedyna wie z kim poczęła dziecko, a na jej informacjach musi polegać nawet ojciec dziecka. Jednak by nie zagłębiać się zbytnio w ludzkie relacje narzuca się pewne domniemane prawa.

Nieślubne dzieci

W niemal każdym rodzinie w czasach staropolskich na świat przychodziły nieślubne dzieci. W księgach zapisywano je jako illegitimi nie podając przy tym danych ojca. Najczęściej cała okolica wiedziała kto jest ojcem, ale ten w metrykach nie widniał. Cezary Kukla w pracy Rodzina w osiemnastowiecznej Warszawie podaje, że nieślubne dzieci stanowiły w latach 1740-69 9,6%, a w okresie 1770-1779 8,4% wśród wszystkich chrztów.

Zmiany w nazwiskach na Górnym Śląsku

Prowadząc badania genealogiczne na Górnym Śląsku możemy w tamtejszych aktach stanu cywilnego natrafić na adnotacje dotyczące zmiany nazwisk. Jest to dość powszechne zjawisko. Największe nasilenie miało w latach II RP oraz zaraz po zakończeniu II wojny światowej. Sprowadzało się ono głównie do spolszczania niemieckich nazwisk lub też poprawiania błędów ortograficznych w nazwiskach. Zamieniano zatem Winiarsky na Winiarski, Dittrich na Dąbek, Woyczik na Wójcik, Schikora na Sikora. Co ciekawe zdarzały się też zmiany imion np. z popularnego w Niemczech imienia Wilhelm na swojskiego Władysława.

Imiona zapożyczone

Drugą grupą po imionach rodzimych są imiona zapożyczone. Największą liczbę stanowią imiona chrześcijańskie. Funkcjonują one powszechniej od XIII wieku, a od wieku XVI całkowicie dominującą. Imion niechrześcijańskich w Polsce używały niemal wyłącznie mniejszości.

Imiona rodzime

Imię obok nazwiska stanowi podstawowe określenie danej osoby. Wywodzi się ona najpewniej od przezwiska. Jednym z kryteriów ustalania danych genealogicznych jest identyczność imion. Zakłada ono, że pewne imiona osobowe są właściwe danemu rodowi. Dziś się już tego raczej nie praktykuje, ale takie nadawanie imion było w czasach staropolskich popularne. Mimo to warto poznać nieco bliżej imiona używane w Polsce.

Dowód osobisty w II RP

Doskonałym źródłem genealogicznym jest dowód osobisty. Zawiera on wiele cennych danych. Dowody osobiste w Polsce pojawiły się w latach 20. XX wieku. Początkowo służyły jako paszporty. Dopiero od roku 1928 pojawiły się krajowe dokumenty tożsamości.

Fotografie - uwiecznione chwile

Zdjęcia naszych przodków są doskonałym materiałem źródłowym. Mają wyjątkową cechę. Przybliżają nam one przeszłe pokolenia w dużo większym stopniu niż same litery i cyfry. Wizerunek naszego pradziadka jest zatrzymaną w czasie cząstką minionych lat.

Wywiad rodzinny

Naszym pierwszym krokiem na długie drodze poszukiwań powinno być wypytanie najbliższych o wszystko co wiedzą o swoich przodkach. Zacznijmy od rozmowy z rodzicami. Oni też zapewne doradzą nam - "Porozmawiaj z ciotką Krystyną, ona jest najstarsza, będzie wiedzieć więcej". Jak detektywi będziemy badać sprawę od śladu do śladu. Udajemy się więc tym tropem i przeprowadzamy wywiady z kolejnymi osobami.

Gromadzenie danych - komputer

Komputer stał się dziś najważniejszym narzędziem pracy. Tak samo dla nas, poszukiwaczy przodków, jest on niemal niezbędny. Służy on nie tylko do gromadzenia na nim informacji, ale jest też platformą umożliwiającą dostęp do Internetu.

Gromadzenie danych - nasze zapiski

Zastanówmy się dzisiaj jak gromadzić informacje. Ponieważ z czasem będzie ich coraz więcej lepiej pomyśleć o tym na samym początku. Będziemy mieli do czynienia z kilkoma rodzajami materiałów. Zbieramy zapiski, dokumenty, fotografie, a być może także filmy i nagrania dźwiękowe.

System metrologiczny Rzeczpospolitej Krakowskiej

W badaniach genealogicznych niezbędnym okazać się może znajomość obowiązującego na danym terenie w przeszłości systemu metrologicznego. Dziś przedstawiamy system obowiązujący na terenie Rzeczpospolitej Krakowskiej.